23 maart 2026

“Gelijke kansen en rechtvaardigheid beginnen bij onderwijs”

Judi Mesman is hoogleraar aan de Universiteit Leiden en doet onderzoek naar sociale (on)rechtvaardigheid. Haar academische werk én haar rol als voorzitter van de Raad van Toezicht van Edukans ontmoeten elkaar wanneer het gaat om onderwijs. “Hier begint het. Mits goed ingericht, kan onderwijs iets goedmaken van alle ongelijkheid in de samenleving.”

De eigen schooltijd van Judi kunnen we roerig noemen. “Ik werd nog weleens de klas uitgestuurd. Mijn spijbelen en grote mond op het vwo leidde zelfs tot een schorsing. Maar ik haalde wel altijd goede cijfers”, lacht ze. Judi’s geschiedenisleraar hield vertrouwen. “Met meneer Pieterse had ik ook af en toe mot, maar we mochten elkaar ook. Jaren later stuurde hij een berichtje, omdat hij me in de krant had gezien. ‘Ik wist altijd wel dat het goed met jou zou komen’, schreef hij.” Met de studie Psychologie kwam de omslag. “Ik herinner me het eerste boek voor het vak Inleiding in de Psychologie nog precies. Ik heb het verslónden. Ik genoot van de hele studie, van de docenten en hun bevlogenheid.”

Volwaardige kans
Judi richt zich in haar werk op ongelijkheid en de rol die opvoeding en onderwijs hierin spelen. “Als het gaat om eerlijke kansen, is onderwijs cruciaal. Hier begint het. Onderwijs is een mensenrecht en een toegangsweg naar meer kansen. Uit al het onderzoek blijkt dat hoe meer onderwijs kinderen volgen, hoe beter de uitkomsten later zijn. Dit geldt zowel voor hun welzijn, gezondheid, inkomen als sociaal kapitaal. Onderwijs kán, als het goed is ingericht, iets goedmaken van alle ongelijkheid die er in de samenleving is. Waardoor kinderen die uit moeilijke omstandigheden komen ook een volwaardige kans krijgen om zich te ontplooien en een goede positie in de maatschappij te verwerven.”

Ongelijkheden in stand houden
Hierbij is rechtvaardig onderwijs een voorwaarde, weet Judi. “De Braziliaanse pedagoog Paulo Freire zei: ‘Onderwijs is óf onderdrukkend, óf bevrijdend’. Als je geen aandacht voor rechtvaardigheid hebt, zullen de ongelijkheden die er al zijn in de samenleving zich blijven herhalen en genormaliseerd worden. We zien in Nederland bijvoorbeeld tal van factoren in het systeem die maken dat kinderen van kleur slechter onderwijs krijgen. Denk aan onderadvisering, lesmateriaal met niet-inclusieve teksten, stereotypering van bepaalde groepen en het enorme lerarentekort op scholen met veel kinderen van kleur. In onze schoolboeken zijn bijvoorbeeld zwarte mensen heel vaak topsporters. Auteurs vinden: ‘we moeten ook mensen van kleur laten zien’. Dan denken ze aan beroemdheden en plaatsen een foto van Serena Williams. Zwarte mensen zijn nooit een keer de bioloog in het lab. Hetzelfde geldt voor gender. Meisjes worden nog steeds ondergeadviseerd en je ziet in schoolboeken meer mannen dan vrouwen.”

Realistisch
Deze mechanismen zijn er niet alleen in Nederland. Ook in de landen waar Edukans werkt, speelt etniciteit een rol. Judi: “Dan gaat het bijvoorbeeld over: kunnen alle kinderen zich herkennen in de namen in de schoolboeken? Je doet geen recht aan alle individuele mogelijkheden die kinderen hebben, als het onderwijs een beeld geeft dat niet alles voor iedereen is.” En dan is er nog de taal. “Geef je onderwijs in de taal van de voormalige kolonisator of in de lokale taal? In Kenia heeft lesgeven in het Engels veel voordelen. Maar tegelijk maakt het de thuistalen van mensen ondergeschikt, ze worden minder serieus genomen.” Inclusief onderwijs is belangrijk, maar Judi is ook realistisch. “Onderwijs moet er eerst zíjn, voor alle kinderen. Met leerkrachten die goed zijn opgeleid. Als er dan ruimte, tijd en middelen over zijn, is het goed om het gesprek over inclusief onderwijs aan te gaan.”

“Je doet geen recht aan individuele mogelijkheden van kinderen, als onderwijs uitstraalt dat niet alles voor iedereen is.”

Machtsverhoudingen
Judi benadrukt de complexe machtsverhoudingen die kunnen ontstaan wanneer een Nederlandse NGO actief is in het mondiale zuiden. Inclusiviteit is daarmee óók belangrijk in de manier waarop Edukans in Nederland communiceert. “Ik zie dat Edukans de afgelopen vijf jaar bewust werkt aan inclusief taalgebruik en de positionering van verhalen en informatie.” Edukans let erop dat communicatie ongelijkheid en stereotypen niet in stand houdt. “Het is niet meer het ontwikkelingswerk van weleer, van ‘wij weten wat beter is en wij gaan dat daar even vertellen’. Dat vind ik mooi om te zien. Petra, de directeur van Edukans, is zich hier erg van bewust en speelt een grote rol in deze verandering.”

Passie voor onderwijs
Judi is sinds 2023 voorzitter van de Raad van Toezicht van Edukans. “Wij denken en kijken mee met de grote lijnen: waar richt Edukans zich op, worden kansen benut, hoe gaat het financieel? En we zijn de werkgever van de directeur.” De afgelopen tijd werkte Edukans aan een nieuwe meerjarenstrategie. “Dat is natuurlijk spannend, dingen gaan veranderen. En dan is het zo mooi dat de medewerkers van Edukans, vanuit hun expertise en passie voor het werk willen bijdragen en meedenken.”

Het was haar moeder die Judi ooit op Edukans attendeerde. “Ze werkte in het onderwijs, ik kom uit een echte onderwijsfamilie. ‘Dat is een leuke organisatie’, zei ze, ‘daar moet je geld aan geven’. Dus werd ik donateur. Inmiddels ondersteunt Judi ook via de Raad van Toezicht de missie van Edukans van harte. “Het programma Wear the Green Future bijvoorbeeld, vind ik zo aansprekend. Het concept zelf, maar ook de campagne. De Edukans collega’s zetten, in allerlei uitdagende omstandigheden, zoveel goede dingen neer. Hun bevlogenheid vertaalt zich in creatieve, duurzame onderwijsprogramma’s op plekken waar dat niet altijd vanzelfsprekend is. Ik vind het betekenisvol om mij hiervoor in te zetten.”

Over Judi Mesman
Judi Mesman (1974) is sinds 2009 hoogleraar aan de Universiteit Leiden en werd in 2024 benoemd tot Universiteitshoogleraar Maatschappelijke verantwoordelijkheid en impact. Mesman is winnaar van de Stevinprijs (2021), bedoeld voor wetenschappers die met hun onderzoek een belangrijke bijdrage leveren aan de maatschappij. Ook won zij diverse onderwijsprijzen. Sinds 2026 is Mesman lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Mesman is actief in diverse toezichtsorganen, waaronder het Nederlands Jeugdinstituut en Edukans.